X
تبلیغات
تاریخ شفاهی دفاع مقدس

قالب پرشین بلاگ


تاریخ شفاهی دفاع مقدس
زمانی که نوح کشتی می ساخت,باران نمی بارید.


زهرا رحیمی[1]

چکیده:

تاریخ شفاهی در واقع ثبت رخدادها و وقایع از زبان قشری از مردم است که در تاریخ مکتوب گذشته هیچ توجهی به آنها نشده است. می توان این نوع تاریخ نگاری را روشی برای درک صحیح گذشته و تشویق عموم مردم برای تأثیرگذاری در آینده دانست. تاریخ شفاهی یکی از گونه های مهم تاریخ نگاری است که به عنوان یک روش پژوهشی، بسیار مورد توجه پژوهشگران در حوزه  های مختلف واقع شده است. پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، علی الخصوص در ثبت وقایع دفاع مقدس، به این شیوه تاریخ نگاری توجه فراوانی شده است. این شیوه ضمن سهولت فراوان و توانایی حفظ و انتقال بدون کم و  کاست واقعه، زمینه دخالت مورخ و تحریف واقعه یا سخنان راوی را تا حدد زیادی از بین می برد. اما این نوع تاریخ نگاری را نباید بری از عیب و کم و کاست دانست، بلکه این شیوه تاریخ نگاری نیز از معایب و محاسن خاص خود برخوردار است. پژوهش حاضر به طور اجمالی به بررسی تاریخ شفاهی و نکات قوت و ضعف این نوع تاریخ نگاری می پردازد.

کلید واژه ها

تاریخ شفاهی، تاریخ نگاری، مورخ، انقلاب اسلامی، دفاع مقدس.

تاریخ شفاهی، محاسن و معایب

تاریخ شفاهی یکی از شیوه های پژوهش است که به شرح و شناسایی وقایع، رویدادها و حوادث تاریخی بر اساس دیدگاهها، شنیده ها و عملکرد شاهدان، ناظران و فعالان آن ماجراها می پردازد.

این نوع از تاریخ نگاری هم جدیدترین و هم کهن ترین شیوه تاریخ نگاری به حساب می آید. در واقع انسانها در دوران اولیه، تاریخ خود را از طریق نقل و روایت اشعار و افسانه ها، به نسل های بعدی خود انتقال دادند. این شیوه انتقال تاریخ در ایران و اسلام سابقه بس غنی و عمیق دارد. شاهنامه فردوسی را می توان نمونه ای از تاریخ شفاهی ایرانی دانست و همچنین احادیث و روایاتی که از ائمه به ما رسیده را می توان نوعی تاریخ نگاری شفاهی اسلامی دانست، که نسل به نسل منتقل گشت تا این که به صورت مکتوب درآمد. بنابراین می توان گفت: تاریخ شفاهی یکی از راههایی است که می تواند پیوند بین نسل دیروز و نسل امروز را برقرار کند.

پس از جنگ جهانی دوم و اختراع ضبط صوت، تاریخ شفاهی به عنوان یک منبع تاریخی با ارزش پذیرفته شد. اما تاریخ شفاهی به شیوه امروزی، در سال 1948 و سپس تأسیس بخش تاریخ شفاهی دانشگاه هاروارد در سال 1967، وسعت بیشتری یافت و به عنوان مبحثی جدی در محافل پژوهشی و تاریخی جهان شناخته شده و مورد قبول واقع گردید.

با وقوع انقلاب اسلامی و ایجاد ضرورت بررسی ریشه های انقلاب و پیامدهای آن شامل وقایع سیاسی چند دهه اخیر و نیز ثبت وقایع دفاع مقدس، اهمیت تاریخ شفاهی در ایران دو چندان گشت، بنابراین این نوع تاریخ نگاری به تدریج مورد توجه قرار گرفت.

این نوع از تاریخ نگاری امروزه به سرعت می رود تا بخش مهمی از تاریخ نگاری را به خود اختصاص دهد. اما این شیوه نیز با توجه به شرایطی که با آن مواجه است، ضمن داشتن محاسن و مواردی که توجه به آن را ضروری می سازد، از معایب خاص خود نیز برخوردار است که در زیر به برخی از این معایب و محاسن اشاره می شود.

محاسن تاریخ نگاری شفاهی

با توجه به اهمیت دادن بسیاری از تاریخ پژوهان به تاریخ نگاری شفاهی، این نوع از تاریخ نگاری از محاسن و نقاط قوت والایی برخوردار است که از جمله آن می توان موارد ذیل را بیان کرد:

از جمله محاسن این نوع تاریخ نگاری می توان به جمع آوری اطلاعات در زمینه های از تاریخ معاصر اشاره کرد که نسبت به آن موارد از اسناد بسیار کمی برخورداریم و یا هیچ گونه اطلاعاتی در این زمینه وجود ندارد. این شیوه تاریخ نگاری در واقع دارای رویکردی جامعه شناختی و انسان شناختی به تاریخ است. «استفاده از تاریخ شفاهی را، مورخان درباره دوران معاصر، از زمانی آغاز کردند که از روش ها و اصول جامعه شناسان و  انسان شناسان در امر مصاحبه بهره گرفتند. هدف از این کار گسترش دانش تاریخی در زمینه هایی بود که مدارک و شواهد مستند ، کمیاب ، یک طرفه یا نایاب است.»[2]

تاریخ شفاهی با اهداف متفاوت قابل استفاده است. چنانچه در رویکردهای تاریخی و مطالعات تاریخ اجتماعی و اقتصادی برای بررسی یک دوره تاریخی نیازمند به وجود آوردن آرشیو اسناد کتبی و شفاهی هستیم و به همین منظور پروژه های وسیع تاریخ شفاهی با تعداد زیادی از مصاحبه شوندگان و مصاحبه کنندگان شکل می گیرند.

در این سطح استفاده از روش تاریخ شفاهی در تحقیقات اجتماعی و به خصوص انسان شناسی از جایگاه ویژه ای برخوردار است. بیشترین اهمیت تاریخ شفاهی در تحقیقات اجتماعی و انسان شناسی مربوط به مطالعه تغییرات و استمرار در فرهنگ جوامع و ریشه های فرهنگی برخی از رفتارها و باورها، تحقیق در مورد چگونگی شکل گیری گروهها و تلقی اعضای یک گروه از حوادث و وقایع است.

انسان شناسی با رویکرد کیفی، کل نگر و ژرفانگر خود به شدت نیازمند استفاده از روش تاریخ شفاهی می باشد. نگاه
کل
نگر به واقعیت اجتماعی و فرهنگی که پژوهشگر را وا می دارد آن را در همه ابعادش مطالعه کند، نیازمند توجه به تاریخ جامعه و گروه مورد بررسی است. در این رویکرد تاریخ شفاهی از دو جنبه دارای اهمیت است. از سویی تاریخ گروه های اجتماعی مورد مطالعه الزاماً دارای اسناد مکتوب کافی نیست و از سوی دیگر از طریق روش تاریخ شفاهی می توان به میزان اهمیت وقایع مختلف و چگونگی آنها در حافظه جمعی گروه مورد بررسی و نه از دیدگاه اجتماعی غالب پی برد.

تاریخ شفاهی علاوه بر اینکه در زمینه اقدامات انجام شده به ما آگاهی می دهد، در مورد قصد و نیت افراد از انجام برخی از اعمال که نمایانگر بستر یک رویداد می تواند باشد نیز اطلاعاتی در اختیار پژوهشگر قرار می دهد.

«تاریخ شفاهی نه تنها درباره این که مردم چه کردند سخن دارد، بلکه درباره این که آنها چه می خواستند بکنند، منشأ باورداشت های آنها برای اعمالشان چه بود و اکنون درباره اقدامات خود چه فکر می کنند، نیز به ما خبر می دهد.»[3]

یکی دیگر از محاسن برجسته تاریخ شفاهی را می توان این گونه برشمرد که: در رویکردهای اجتماعی این مسئله می تواند مورد توجه قرار گیرد که تاریخ شفاهی نه تنها به پژوهشگر برای جمع آوری اطلاعات کمک می کند، بلکه گروههای کوچک اجتماعی را نیز به بازاندیشی درباره هویتشان وامی دارد. «اگرچه اکثریت قریب به اتفاق طرح های ترایخ شفاهی به نقل تاریخ پرداخته اند و روایت های افراد از حوادث سیاسی است، اما الگویی که از پس این روایت ها بیرون می آید ، بیان فرد و شکل گیری فرم های مختلف حدیث نفس است که پیامد آن رشد هویت بازاندیشانه در افراد روایت کننده و به تبع، خوانندگان می باشد.»[4]

به عنوان یکی دیگر از محاسن این شیوه، می توان گفت که این نوع تاریخ نگاری در واقع راهی است برای پرداختن به تاریخ قشری از افراد که سهم زیادی در حوادث تاریخی داشته اند اما در نگارش تاریخ به این قشر کمتر توجهی می شده است، به این معنی که تاریخ در همه ایام به زندگی سیاست مداران می پرداخت و از آنجا که آنان همیشه پر سر و صداترین قشر بودند، در نتیجه جامعه تک صدایی بود؛ بنابراین برای مردمی کردن تاریخ باید مرکزیت گرایی از آن حذف می شد.

تاریخ شفاهی راهی شد خارج ساختن تاریخ از دست مورخان رسمی که امکان ثبت و ضبط خاطرات را داشتند. در این روش سعی می شود تاریخ نگاری از تمرکز یک گروه خاص بیرون بیاید، تاریخ نگاری از یک نگاه و یک جهت نباشد و ثبت وقایع تاریخی درگیر ملاحظات شخصی و گروهی نشود.

در واقع رسالت اصلی این شاخه از تاریخ نگاری، کار درباره افراد مسکوت و مغفول در زمان گذشته از جمله کارگران، زنان و افراد بی سواد است، که با وجود این که تجارب آنها عمومیت دارد و قشر بسیاری از جامعه را تشکیل می دهند، اما این تجارب خود را با خود به گور می برند.

به نظر می رسد که بهترین نوع تاریخ نگاری بر اساس خاطرات، انجام مصاحبه های تاریخ شفاهی می باشد. این مصاحبه ممکن است با دست اندرکار یک واقعه یا شاهد عینی آن باشد که به مراتب بهتر از خاطرات، گزارش ها و یا هر چیز دیگری است که در زمره تاریخ شفاهی، قرار می گیرد، زیرا فیلم ها، خاطرات و گزارش ها منابعی هستند که ممکن است به برخی از سوالات مورخ پاسخی نداده باشد و همچنین سعی در کتمان واقعیت و حقایق داشته باشد، اما در جریان مصاحبه که مصاحبه کننده هدایت جریان را به عهده دارد، می تواند با ایجاد تمهیداتی تا حد زیادی از چنین مواردی جلوگیری و مصاحبه را به یک داده تاریخی تبدیل کند.

در فرآیند مصاحبه تاریخ شفاهی دو عامل مصاحبه کننده و روای، ارتباطی تنگاتنگ یافته و مصاحبه کننده به عنوان یک شنونده فعال نقشی بسیار اساسی را ایفا می کند تا مصاحبه شونده (راوی) در فضایی آرام  و بی دغدغه به شرح و بسط دیدگاه ها و شنیده های خود بپردازد. بدیهی است نقش مصاحبه گر در این میان، نقشی فعال و پویاست و گفتمان متقابل این دو عامل با به کارگیری شیوه های اصولی و استاندارد مصاحبه تاریخ شفاهی به آشکار شدن زوایای پنهان تاریخ و بازسازی دوباره آن منجر می شود.

معایب تاریخ نگاری شفاهی

با توجه به این که تاریخ شفاهی از محاسن فراوانی برخوردار است، اما توجه به این موارد دلیلی بر بی توجهی بر کم و کاستی هایی که در این شیوه تاریخ نگاری است، نمی شود. این نوع از تاریخ نگاری از کاستی ها و معایب خاص خود برخوردار است. همان طور که یادآور شدیم تاریخ نگاری بر اساس مصاحبه های تاریخ شفاهی به مراتب بهتر از خاطرات، گزارش ها و یا هر چیز دیگری است که در زمره تاریخ شفاهی، قرار می گیرد.

اما مصاحبه نیز خالی از اشکال نیست و همواره با پرسش ها و مسائلی روبه رو است، از جمله این که خاطرات ضبط شده چقدر صحت دارد؟ آیا مصاحبه گر بر روای تأثیر گذاشته است؟ مصاحبه گر تا چه حدودی از جهت گیری در روند مصاحبه به دور بوده است؟

علاوه بر این برخی از مصاحبه شوندگان علاقه دارند که نقش خود را در جریان یک واقعه بزرگ تر و مهمتر از دیگران نشان دهند و هر چه بیشتر از جنبه های منفی کارهای خود کاسته و بر جنبه های مثبت بیشتری تکیه کنند که در این زمینه در صورتی که مورخ در صدد تطبیق حرف های مصاحبه شونده با اسناد و مدارک موجود در رابطه با موضوع و یا مقایسه آن با حرف های دیگر افرادی که در زمینه آن موضوع دارای اطلاعاتی هستند بر نیاید، داده های تاریخی وی از درجه اعتبار ساقط می شود.

همچنین برای تدوین مصاحبه بعد از پیاده کردن آن باید به این مسئله توجه کرد که در فرآیند گفت و گو ممکن است راوی بارها موضوع گفت و گو را تغییر دهد و یا به عقب برگردد. به این ترتیب متن گفت و گو از یک نظم موضوعی و زمانی پیروی نخواهد کرد. برای این که متن به راحتی و به ویژه در تحقیقات بعدی قابل استفاده باشد، باید از فهرست نویسی های موضوعی و نمایه نویسی و شیوه های مشابه دیگر استفاده نمود. همچنین این فهرست ها نشان می دهد که تا چه حد نظر افراد مختلفی که در مورد یکدیگر روایت هایی را مطرح کرده اند، جمع آوری شده است.[5]

برای انتشار و استفاده راحت تر از مصاحبه ها، باید آنها را به صورت مکتوب نیز درآوریم. در روش تاریخ شفاهی تلاش
می شود که حتی در صورت مکتوب شدن مصاحبه، ماهیت گفت و گویی در آن حفظ شود. با این وجود در این مرحله
آسیب
هایی متوجه مصاحبه خواهد شد که باید مورد توجه واقع شود.

در این مرحله ملاحظات اخلاقی و روش شناختی از سویی برای ثبت، نگهداری و انتشار مصاحبه و از سوی دیگر در مورد حفظ امانت در مضمن اصلی سخنان مصاحبه شونده که ممکن است با مکتوب شدن مصاحبه دچار خدشه و ابهام شود، مطرح است. یکی از راههایی که می تواند این آسیب ها را به حداقل برساند، بازخوانی مصاحبه پیاده شده توسط شخص مصاحبه شونده و یا حداقل توسط مصاحبه کننده است.

از دیگر معایب این نوع تاریخ نگاری این است که تکیه اصلی آن بر حافظه فردی است، که دارای ماهیتی غیر قابل اعتماد است. این که فرد حوادث را به چه ترتیبی به خاطر می آورد و آنها را چگونه گزینش می کند یا این که احساسات و افکار و جریانات اجتماعی بعدی چقدر بر کیفیت به خاطر آوردن رویدادها تأثیر می گذارند و یا آنها را تغییر شکل می دهند، از اهمیت ویژه ای برای تعیین میزان اعتبار اطلاعات برخوردار است.[6]

اغلب حافظه نمی تواند به طور خالص و کامل، گذشته را احیا کند. چرا که خاطره درباره هر واقعه، زیر فشار لایه هایی از خاطره های بعدی درباره وقایع و تجارب و زندگی شخصی افراد قرار می گیرد.

در طول زمان  ممکن است عوامل زیادی بر خاطرات و عقاید شخصی تأثیر گذاشته و شخص هنگام بیان خاطرات ذهنی خود، بعضی موارد را کمرنگ تر و برخی ها را پررنگ تر جلوه دهد. بنابراین می بایست مصاحبه ها به دقت مورد بررسی قرار گرفته و درستی و نادرستی شان با تکیه بر سایر شواهد موجود در زمینه مورد نظر سنجیده شود.

مصاحبه کننده حتی المقدور باید به اعمال نظر و طرفداری از این گروه و یا آن گروه یا ایدئولوژی، که ممکن است خاطرات راوی را تحت تأثیر قرار دهد، نپردازد. یا این که برخی موارد روند سخنان راوی را که بر خلاف خواسته های اوست با توسل به برخی اقدامات ابتدایی مانند عدم توجه به سخنان راوی و نگاه کردن به ساعت و مانند آن تغییر ندهد و همچنین هدف مصاحبه که دستیابی به اطلاعاتی در زمینه رویدادی تاریخی و یا اجتماعی می باشد نباید دستخوش پیش داوری و کتمان حقایق توسط مصاحبه گر و راوی قرار گیرد.

با توجه به این که بار سنگین مصاحبه از لحاظ علمی بر عهده مصاحبه گر است – چرا که اوست که با هدایت درست، روند مصاحبه را به یک اطلاعات درست تاریخی تبدیل می کند – نباید از تأثیر ارزش داورانه وی در جریان مصاحبه غافل بود. گرچه بی طرفی کامل کار بسیار مشکلی است ، اما مصاحبه گر تا حد امکان باید سعی کند از دخالت دادن عقاید شخصی خود در جریان  مصاحبه بپرهیزد و زمینه ای فراهم آورد تا مصاحبه به یک تعامل میان مصاحبه گر و روای تبدیل شود. راوی نباید سعی کند به کتمان حقایق بپردازد و یا صرفاً از منظر خود به موضوع بنگرد.

مصاحبه و ضبط گفته ای افراد، یک تعامل دو سویه است و می توان آن را «اقتداری تقسیم شده» بین مصاحبه گر و راوی دانست و در این راستا هم مصاحبه گر باید از وادار کردن راوی به افزودن یا کاستن از عمق واقعیت بپرهیزد و هم راوی از گفتن مطالبی که احساس می کند مصاحبه گر خوشش می آید، دوری کند.[7]

موضوع دیگری که رد این زمینه باید مورد توجه قرار گیرد نبود مرکز یا آرشیوی ملی به خصوص در این زمینه است که سبب شده مراکز متعدد تاریخ پژوهی چه خصوصی و چه دولتی هر کدام بنا به سلیقه و رویکرد سیاسی خود به سراغ آن بروند. در حالی که اگر مجموعه های تخصصی تحت مدیریت آرشیو ملی به وجود آید، سبب می شود تا حدودی از دخالت سلیقه ها در روند انتخاب افراد برای مصاحبه و دیگر مراحل مربوط به آن کاسته شود، ضمن این که این موسسات همگی به ثبت تاریخ شفاهی از دیدگاه نخبگان می پردازند، اگر چه باید در زمینه تاریخ شفاهی به نخبگان – به دلیل آن که دست اندرکاران و آگاهان امور عمده و اساسی بوده اند – بیشتر تکیه شود، اما نباید فراموش کرد اساساً تاریخ شفاهی به این دلیل، مهم تلقی می شود که مردم عادی را نیز به صحنه تاریخ آورده است.

یکی دیگر از معایبی که باید در بررسی تاریخ شفاهی در نظر گرفته شود این است که این نوع ا ز تاریخ  - که اغلب بر اسناد و مدارک ملموس و عینی استوار نیست – به دلیل ماهیت روایی آن می تواند مورخ را به نوعی سردرگمی و نسبیت بکشاند. تاریخ شفاهی با اشخاص و به تبع آن، با تفاسیر و دلایلی متفاوت از یک واقعه سر و کار دارد. در صورت نبودن اسناد و مدارک دیگر برای سنجش و راست آزمایی تفاسیر و دلایل مختلف راویان یک واقعه، مورخ باید به روش تفهیمی – تبیینی متوسل شود که این روش نیز می تواند مورخ را به نسبیت باوری دچار سازد. این روند در مورد مسائل سیاسی که بخش عمده ای از تاریخ شفاهی را به خود اختصاص می دهدف بیشتر است. چرا که در مورد اقدامات سیاسی نهایت مخفی کاری به عمل می آید و در مواردی خاص این مخفی کاری شدت بیشتری نیز پیدا می کند به نحوی که در بعضی از این موارد هیچ مدرک یا سندی باقی نمی ماند.

امکان دارد مورخ برای بازسازی آن واقعه یا جریان به خاطرات اشخاص ذینفع از آن جریان و افراد متضرر متوسل شود. بدیهی است که تناقض آشکاری در گفته های آنها وجود خواهد داشت. در اینجاست که مورخ باید به روش تفهیمی – تبیینی روی آورد. وی باید خود را به جای بازیگران آن واقعه تصور کند و با نهایت بی طرفی و با  توجه به بافت تاریخی آن واقعه، سعی در تحلیل رفتار آنان در آن مورد کند. در کنار آن نیز نباید از اقامه دلیل عقلی غافل شود تا بتواند حتی الامکان تحلیلی مقرون به واقعیت ارائه کند . همچنین شایسته است ضمن توجه به سلیقه های متفاوت، از غلبه دیدگاه های قومی و نژادی و نظایر آن در این شیوه تاریخ نگاری جلوگیری به عمل آید، تا آیندگان گرفتار شک در تاریخ خود نگردند.

نتیجه

یکی از شیوه های تاریخ نگاری که اخیراً ذهن بسیاری از مورخان را به خود مشغول داشته، تاریخ شفاهی است. با توجه به این که این شیوه تاریخ نگاری در بررسی وقایع تاریخی بیشترین توجه خود را معطوف به افراد و مواردی می کند که پیش از این به آن توجه کمتری می شده، جایگاه برجسته ای را به خود اختصاص داده است.

این نوع تاریخ نگاری بیشتر از طریق مصاحبه امکان پذیر است، بنابراین با برخی از کاستی هایی دست و پنجه نرم می کند که در برخی موارد ناگزیز از آن است. اما با توجه به این که در بسیاری از وقایع تاریخی هیچ گونه سند و مدرکی در اختیار نیست، بنابراین تاریخ شفاهی بهترین مورد برای دست یافتن به اطلاعاتی در این زمینه است که در این صورت مورخ باید تلاش کند در نگارش این نوع تاریخ سعی بر بی طرفی کامل داشته باشد.

علاوه بر این، تاریخ شفاهی نه تنها به پژوهشگر برای جمع آوری اطلاعات کمک می کند، بلکه گاهی اوقات گروه های کوچک اجتماعی را نیز به بازاندیشی درباره هویتشان وا می دارد. این امور توجه بیشتر به این نوع از تاریخ نگاری و ارائه آموزش هایی برای رفع معایب و کاستی های آن را خواهان است.



[1] - دانشجوی کارشناسی ارشد رشته تاریخ انقلاب اسلامی پژوهشکده امام خمینی (س)

[2] - نیک نفس، شفیقه، تاریخ شفاهی، گنجینه اسناد، شماره 55، 1383، صص 4 7.

[3] - نورانی، مرتضی، مقدمه ای بر فلسفه تاریخ شفاهی، گنجینه اسناد، شماره پیاپی 49 50، 1382، صص 66 70.

[4] - سعیدی، علی اصغر و فریدون شیرین کام، 1385، سرمایه داری خانوادگی در ایران، پایگاه اطلاع رسانی دکتر ناصر فکوهی (اینترنت).

[5] - پیشین.

[6] - موریسی، چارلز، مهارت های مصاحبه در تاریخ شفاهی، مرتجم شفیقه نیک نفس، گنجینه اسناد، شماره 60، 1384، صص 90 93.

[7] - جان هانزف دانیل ویلا، پاولین استسکی ، جان وال، شیوه نامه تاریخ شفاهی، گنجینه اسناد، ترجمه شفیقه نیک نفس، سال شانزدهم، دفتر چهارم، زمستان 1385، ص 174. 


برچسب‌ها: زهرا رحیمی
[ 93/01/28 ] [ 17:1 ] [ کاظم فرامرزی ]
یکی از از ابزار ثبت تاریخ دوربین است که با استفاده از آن  می شود، وقایع تاریخی را ثبت کرد و یک سند مصور برای نسل آینده است، که در آن موقعیت زمانی حضور نداشته اند.

یکی از از ابزار ثبت تاریخ دوربین است که با استفاده از آن  می شود وقایع تاریخی ثبت  کرد و یک سند مصور برای نسل آینده باشد که در آن زمان حضور نداشته اند.


برچسب‌ها: دوربین
[ 92/12/23 ] [ 11:40 ] [ سید سعید ]
بزرگترین هدیه ایی که میتوان به کسی داد ؛

زمان است !

هنگامیکه برای یک نفر وقت میگذاری ،

قسمتی از زندگیت را به او میدهی

که دیگر باز پس نمیگیری !

[ 92/12/22 ] [ 17:18 ] [ کاظم فرامرزی ]
........ مطالب قدیمی‌تر >>

.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ


باید نوشت تا یاد آن مردان و زنان آسمانی در انبوه روزمرگی‌ها، مدفون نشود!

لینک های مفید
امکانات وب